Si ta kuptoni nëse dikush po ju gënjen? Shkenca zbulon shenjën e vogël në sjellje që mund ta tradhtojë

A ju ka ndodhur të dëgjoni dikë duke treguar një histori dhe të ndieni se diçka nuk shkon, edhe pse nuk arrini të kuptoni saktësisht se çfarë? Një pauzë e pazakontë, një hezitim përpara përgjigjes apo një tension i lehtë në bisedë mund t’ju bëjnë të dyshoni se personi përballë nuk po tregon të gjithë të vërtetën.

Megjithatë, këto sjellje nuk janë domosdoshmërisht shenja të një gënjeshtre. Shkenca nuk ka identifikuar ende një tregues të vetëm që mund të zbulojë me siguri nëse dikush po gënjen. Një studim i ri, megjithatë, hedh dritë mbi një mekanizëm interesant: truri harxhon më shumë energji mendore kur përpiqemi të gënjejmë sesa kur tregojmë të vërtetën.

Susan Krauss Whitbourne, profesoreshë emeritus e Shkencave Psikologjike dhe të Trurit në Universitetin e Massachusetts Amherst, analizon në një artikull për revistën Psychology Today se si funksionojnë proceset mendore dhe emocionale gjatë një gënjeshtre, si dhe cilat detaje të vogla mund të na bëjnë të dyshojmë për sinqeritetin e dikujt.

Pse është më e vështirë të gënjesh sesa të thuash të vërtetën?

Kur tregojmë një ngjarje që ka ndodhur vërtet, thjesht rikujtojmë informacionin që ruhet në kujtesën tonë. Por kur gënjejmë, procesi bëhet shumë më i ndërlikuar.

Personi duhet fillimisht të kujtojë se çfarë ka ndodhur në të vërtetë, më pas ta fshehë këtë informacion, të krijojë një version alternativ të ngjarjes dhe njëkohësisht të sigurohet që historia e tij të mos përmbajë kundërthënie.

Me fjalë të tjera, truri duhet të kryejë disa detyra njëkohësisht, gjë që kërkon më shumë përpjekje mendore.

Në analizën e saj, Whitbourne i referohet një studimi nga Universiteti i Marburgut, sipas të cilit gënjeshtra është një proces më kërkues nga pikëpamja njohëse sesa thënia e së vërtetës.

Studiuesit e shpjegojnë këtë proces përmes një modeli me katër faza: fillimisht aktivizohet kujtimi i së vërtetës, më pas personi vendos të mos e tregojë atë, ndërton një version të rremë dhe në fund e shpreh atë.

Një nga proceset kryesore është frenimi i përgjigjes, që do të thotë se personi duhet të pengojë veten të japë përgjigjen e vërtetë dhe ta zëvendësojë atë me një tjetër.

Eksperimenti me “vjedhjen” virtuale

Për të kuptuar më mirë se çfarë ndodh në trurin e një personi kur përpiqet të mashtrojë dikë, studiuesit zhvilluan dy eksperimente me pjesëmarrës të moshës 22 dhe 26 vjeç.

Vullnetarëve iu kërkua të përfshiheshin në një situatë të simuluar krimi. Në njërin eksperiment bëhej fjalë për vjedhjen e një USB-je, ndërsa në tjetrin për marrjen e 1.000 eurove.

Më pas, pjesëmarrësve iu drejtuan pyetje nëse e kishin kryer veprimin, të cilave duhej t’u përgjigjeshin herë me të vërtetën dhe herë duke gënjyer.

Studiuesit matën kohën që u duhej për t’u përgjigjur, por analizuan edhe mënyrën se si pjesëmarrësit e përjetonin këtë proces dhe emocionet që shoqëronin përgjigjet e tyre.

Rezultatet treguan se pjesëmarrësve u duhej më shumë kohë për të dhënë një përgjigje të rreme sesa për të thënë të vërtetën. Për më tepër, ata e përshkruan gënjeshtrën si një proces më të lodhshëm mendërisht dhe raportuan nivele më të larta frike, nervozizmi dhe shqetësimi.

Cila është shenja që mund ta tradhtojë një gënjeshtar?

Sipas Whitbourne, një nga elementet më interesante që duhet vëzhguar është koha e reagimit.

Meqenëse ndërtimi i një gënjeshtre kërkon më shumë përpunim mendor, personit mund t’i duhet pak më shumë kohë përpara se të përgjigjet.

Pauzat e pazakonta, hezitimi ose përpjekja për të organizuar me kujdes një histori mund të jenë tregues që meritojnë vëmendje. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo person që vonon përgjigjen po gënjen.

Dikush mund të hezitojë sepse ndihet në ankth, sepse po përpiqet të kujtojë një detaj të caktuar ose thjesht sepse e ka zakon të mendohet përpara se të flasë.

Për këtë arsye, Whitbourne thekson rëndësinë e njohjes së personit me të cilin po komunikojmë. Nëse e dimë se si sillet dhe reagon zakonisht, mund të dallojmë më lehtë ndryshimet e pazakonta në mënyrën e të folurit.

Nga ana tjetër, njerëzit që janë mësuar të gënjejnë mund të mësojnë të kontrollojnë më mirë mënyrën se si flasin dhe reagimet e tyre joverbale. Ata mund të përdorin aftësitë emocionale për të menaxhuar nervozizmin dhe stresin që shoqërojnë mashtrimin.

Prandaj, një shikim, një lëvizje e duarve apo një pauzë nuk mjaftojnë për të nxjerrë përfundimin se dikush po gënjen.

Pse emocionet e bëjnë edhe më të vështirë gënjeshtrën?

Studimi tregon se gënjeshtra nuk kërkon vetëm më shumë përpjekje mendore, por mund të shoqërohet edhe me një ngarkesë më të madhe emocionale.

Frika se mos zbulohet e vërteta, nervozizmi apo ndjenja e fajit mund ta shtojnë më tej presionin psikologjik mbi personin që gënjen.

Në të njëjtën kohë, ai duhet të kujtojë ngjarjen e vërtetë, të frenojë përgjigjen spontane, të krijojë një histori alternative bindëse, të shmangë kundërthëniet dhe të kontrollojë emocionet e tij.

E gjithë kjo përpjekje mund të shkaktojë ndryshime të vogla në mënyrën se si personi përgjigjet dhe sillet gjatë bisedës.

A mund ta zbulojmë gjithmonë një gënjeshtër?

Përfundimi i studimit nuk është se ekziston një mënyrë e pagabueshme për të zbuluar një gënjeshtar. Përkundrazi, gjetjet tregojnë se mashtrimi është një proces më i ndërlikuar për trurin sesa tregimi i së vërtetës dhe se kjo përpjekje shtesë mund të lërë gjurmë në sjelljen e personit.

Prandaj, herën tjetër që dikush heziton përpara se t’ju përgjigjet, mos nxitoni ta akuzoni për gënjeshtër. Vëzhgoni kontekstin, mënyrën e zakonshme të komunikimit dhe nëse historia përmban mospërputhje.