Pse ndihemi fajtorë sa herë që themi “JO”? Ja arsyeja e fshehtë që na bën të vendosim gjithmonë të tjerët para vetes

“Duhet të ndaloj së përgjigjuri sa herë që më kërkojnë diçka”, “Nuk mund të vazhdoj të kujdesem gjithmonë për të tjerët” apo “Kam nevojë të mendoj edhe për veten”. Këto janë disa nga mendimet që shumë njerëz i bëjnë vetes, duke e ditur se duhet të ndryshojnë diçka në marrëdhëniet e tyre. Megjithatë, kur vjen momenti për të thënë “jo” ose për të vendosur kufij, shfaqet një ndjenjë që shpesh i pengon: faji.

“Po nuk ndihmova, a do të thotë se jam egoist?”, “Nëse nuk jam gjithmonë në dispozicion, a jam një partner, mik apo fëmijë i keq?”. Këto pyetje mund të krijojnë një konflikt të brendshëm, duke i bërë njerëzit të ndihen keq edhe kur përpiqen të mbrojnë kohën, energjinë dhe nevojat e tyre.

Por pse është kaq e vështirë të themi “jo”, edhe kur e dimë se është gjëja e duhur për ne?

Psikologia Sarah Emmerson, në një artikull të publikuar në Psychology Today, shpjegon se kjo ndjenjë nuk zhduket thjesht duke i thënë vetes se nuk duhet të ndihemi fajtorë. Në disa raste, ajo ka rrënjë shumë më të thella dhe lidhet me mënyrën se si kemi mësuar të ndërtojmë marrëdhëniet që në fëmijëri.

Pse nuk arrijmë ta largojmë ndjenjën e fajit?

Sipas psikologes, faji nuk është domosdoshmërisht një emocion negativ. Përkundrazi, ai mund të ketë një funksion të rëndësishëm në marrëdhëniet njerëzore. Studiuesit e konsiderojnë një emocion prosocial, pasi mund të na motivojë të pranojmë gabimet, të kërkojmë falje, të përmirësojmë sjelljen dhe të rivendosim marrëdhëniet me të tjerët.

Problemi lind kur kjo ndjenjë bëhet aq e fortë, sa na pengon të kujdesemi për veten dhe të vendosim kufij të shëndetshëm.

Një nga shpjegimet që përmend Emmerson lidhet me atë që në psikologji njihet si “faji i përgjegjësisë së gjithëpushtetshme”. Ky model karakterizohet nga bindja se jemi përgjegjës jo vetëm për veprimet tona, por edhe për lumturinë, mirëqenien dhe emocionet e njerëzve përreth nesh.

Me fjalë të tjera, ndihemi sikur duhet të bëjmë gjithçka që të tjerët të jenë mirë, edhe nëse kjo do të thotë të lëmë pas dore veten.

Rrënjët mund të gjenden që në fëmijëri

Sipas psikologes, në disa raste, ky model sjelljeje mund të krijohet që në marrëdhëniet e para familjare.

Një fëmijë që rritet me një prind të paparashikueshëm ose që ka vështirësi në menaxhimin e emocioneve mund të mësojë se është më e sigurt të marrë përgjegjësinë për mënyrën se si ndihet i rrituri.

Kështu, fëmija mund të fillojë të besojë se duhet të sillet gjithmonë mirë, të mos krijojë probleme dhe të kujdeset për emocionet e të tjerëve, në mënyrë që të ruajë qetësinë dhe sigurinë në familje.

Me kalimin e kohës, kjo mënyrë të menduari mund të shndërrohet në një model që vazhdon edhe në moshën e rritur.

Personi fillon ta lidhë vlerën e tij me aftësinë për të ndihmuar, për të kënaqur të tjerët dhe për të qenë gjithmonë i disponueshëm. Ndërkohë, kujdesi për veten mund të përjetohet si egoizëm.

Pse ndihemi keq kur vendosim veten në plan të parë?

Për njerëzit që janë mësuar të kujdesen gjithmonë për të tjerët, vendosja e kufijve mund të jetë shumë më e vështirë nga sa duket.

Edhe kur vendosin të refuzojnë një kërkesë, mund të fillojnë ta kritikojnë veten, duke menduar se janë egoistë, të pandjeshëm apo se po zhgënjejnë dikë.

Sipas Emmerson, kjo ndodh sepse po përpiqen të largohen nga një rol që për vite me radhë u ka dhënë ndjenjën e sigurisë dhe të identitetit.

Në këto raste, faji mund të funksionojë si një mekanizëm që i shtyn të kthehen te sjelljet e vjetra, edhe kur ato nuk u bëjnë më mirë.

Kjo është edhe arsyeja pse këshilla “mëso të thuash jo” nuk është gjithmonë aq e lehtë për t’u zbatuar në praktikë.

Si të mësojmë të themi “jo” pa u ndier fajtorë?

Psikologia thekson se ndryshimi nuk duhet të ndodhë menjëherë. Përkundrazi, është më e shëndetshme të bëhet gradualisht, duke i dhënë vetes kohë për t’u përshtatur me mënyrën e re të sjelljes.

Ajo sugjeron disa hapa që mund të ndihmojnë:

1 Mos prisni që ndjenja e fajit të zhduket menjëherë.

Të vendosësh kufij nuk do të thotë se do të ndihesh menjëherë mirë me vendimin tënd. Faji mund të jetë ende aty, por kjo nuk do të thotë se po bëni diçka të gabuar. Nëse bëhet shumë i fortë dhe ndikon në jetën tuaj, ndihma e një specialisti mund të jetë e dobishme.

2 Pranoni se ndryshimi mund të shkaktojë parehati.

Nëse jeni mësuar për vite me radhë të vendosni të tjerët para vetes, është normale që ndryshimi t’ju shkaktojë frikë ose ankth. Jepini vetes kohë dhe mos e gjykoni veten për këtë.

3 Filloni me hapa të vegjël.

Nuk është e nevojshme të ndryshoni të gjitha marrëdhëniet brenda një dite. Filloni duke refuzuar një kërkesë të vogël ose duke vendosur një kufi të thjeshtë. Përvoja të tilla mund t’ju ndihmojnë të kuptoni se mund të thoni “jo” pa humbur domosdoshmërisht dashurinë dhe respektin e të tjerëve.

4 Zbuloni kush jeni përtej rolit të personit që ndihmon të gjithë.

Pyeteni veten: Çfarë më pëlqen mua? Çfarë më bën të ndihem mirë? Cilat janë nevojat dhe dëshirat e mia? Nuk jeni vetëm personi që kujdeset për të tjerët. Edhe ju keni nevojë për vëmendje, pushim dhe përmbushje personale.

5 Pranoni se disa marrëdhënie mund të ndryshojnë.

Jo të gjithë do t’i mirëpresin kufijtë tuaj. Disa njerëz mund të reagojnë me pakënaqësi kur nuk jeni më gjithmonë në dispozicion. Kjo është arsyeja pse duhet të kuptoni se cilat ndryshime janë të nevojshme për mirëqenien tuaj dhe sa jeni të gatshëm të përshtateni në marrëdhëniet me të tjerët.