Astronomët identifikojnë për herë të parë një yll të gjelbër

Astronomët kanë identifikuar për herë të parë një yll të gjelbër, duke dokumentuar një mbetje të dendur yjore të njohur si xhuxh i bardhë, i cili ka marrë një nuancë të pazakontë të gjelbër pasi ka përthithur mbetje shkëmbore nga planetët që dikur rrotulloheshin rreth tij.

Ngjyra e një ylli zakonisht përcaktohet nga temperatura e tij. Yjet më të ftohtë kanë pamje portokalli, Dielli dhe yjet e ngjashëm me të duken të bardhë, ndërsa yjet më të nxehtë kanë ngjyrë blu të zbehtë.

Megjithatë, situata është ndryshe te xhuxhët e bardhë. Këta janë bërthamat e mbetura të yjeve me masë të ulët ose mesatare, të cilët e kanë shteruar karburantin e tyre bërthamor dhe kanë hedhur shtresat e jashtme.

Shumica e xhuxhëve të bardhë kanë ngjyra të ngjashme me yjet e tjerë, zakonisht të bardha. Por ndryshimet në përbërjen e tyre kimike me kalimin e kohës mund t’u japin disa prej tyre ngjyra më të rralla.

Ylli i sapoidentifikuar, i quajtur WD J1330+6435, është një xhuxh i bardhë në galaktikën e Rrugës së Qumështit. Ai ndodhet rreth 280 vite-dritë larg Tokës, në yjësinë e Dragoit.

“Ne filluam të interesoheshim për këtë xhuxh të bardhë sepse fragmente të materialit planetar kishin rënë në sipërfaqen e tij, duke pasuruar shtresat e jashtme me elemente si kalciumi, litiumi dhe, veçanërisht, natriumi”, tha astrofizikani Mark Hollands nga Universiteti i Warwickut në Angli, autori kryesor i studimit të publikuar në revistën RAS Techniques and Instruments.

Te yjet e zakonshëm, natriumi përthith një gjatësi vale shumë specifike të dritës portokalli, e njëjta nuancë që u jep ngjyrën karakteristike llambave të rrugëve që përdorin natrium.

“Megjithatë, te ky xhuxh i bardhë, dendësia është aq e lartë sa atomet e natriumit bombardohen vazhdimisht nga atomet përreth të heliumit, gjë që ndryshon nivelet e tyre të energjisë atomike”, shpjegoi Hollands.

“Si rezultat, atomet e natriumit nuk përthithin më vetëm një gjatësi vale shumë të ngushtë të ngjyrës portokalli. Ato përthithin ngjyrat e verdha, portokalli dhe disa nuanca të së kuqes. Ajo që mbetet është një yll me një shkëlqim të bukur të gjelbër, diçka që nuk do të ishte e mundur te yjet e ngjashëm me Diellin”, shtoi ai.

Zbulimi është pjesë e një projekti që synon të përcaktojë ngjyrat e xhuxhëve të bardhë ashtu siç do t’i shihte syri i njeriut.

Një xhuxh i bardhë zakonisht ka rreth gjysmën e masës së Diellit, të ngjeshur në një madhësi të përafërt me atë të Tokës.

“Meqenëse xhuxhët e bardhë janë yje jashtëzakonisht të dendur, ata kanë përafërsisht madhësinë e Tokës, por përmbajnë rreth 165 mijë herë më shumë masë. Prandaj, edhe një sasi e vogël natriumi bllokon një pjesë të madhe të dritës portokalli që lëshon ylli”, tha astrofizikani Boris Gänsicke, bashkautor i studimit nga Universiteti i Warwickut.

Gänsicke e krahasoi këtë proces me përzierjen e ngjyrave në paletën e një piktori, ku heqja e një ngjyre nga përzierja ndryshon rezultatin përfundimtar.

Një yll me ngjyrë rozë salmoni

Studiuesit analizuan gjithashtu 151 xhuxhë të bardhë që ndodhen brenda një rrezeje prej rreth 65 vite-dritë nga Toka. Ngjyra e bardhë ishte më e zakonshmja.

Njëri prej tyre kishte një nuancë rozë salmoni, që mund të jetë ndër ngjyrat më të kuqërremta të dokumentuara te një yll. Ai quhet WD J1011+2845 dhe ndodhet rreth 48 vite-dritë larg Tokës, në yjësinë e Luanit të Vogël.

Në këtë rast, ndryshimin e ngjyrës nuk e shkaktonte natriumi, por karboni që vinte nga brendësia e yllit.

Të dhënat e përdorura nga studiuesit përfshinin vëzhgime të spektrit të dritës nga projekti Sloan Digital Sky Survey, të realizuara me një teleskop në shtetin amerikan të Nju Meksikos, si dhe modele të spektrit të xhuxhëve të bardhë të zhvilluara nga vetë studiuesit.

Ata zbuluan se ngjyrat e këtyre yjeve ndahen në grupe të ndryshme, në varësi të përbërjes atmosferike. Xhuxhët e bardhë të pasur me karbon zakonisht shfaqen me ngjyra rozë ose vjollcë, ndërsa ata që janë pasuruar me mbetje të sistemeve planetare të shkatërruara priren të kenë ngjyrë të verdhë.

Në përgjithësi, studiuesit zbuluan se këta yje mund të shfaqen pothuajse në të gjitha ngjyrat e spektrit.

Edhe pse yje të gjelbër janë shfaqur më parë në veprat e fantashkencës, përfshirë filmin e fundit komik “Supergirl”, WD J1330+6435 është rasti i parë i dokumentuar i një ylli të gjelbër në realitet.

“Ky zbulim tregon se universi ndonjëherë është po aq i çuditshëm sa çdo gjë që mund të krijojë fantashkenca”, tha Hollands.