WSJ: Heqja e uraniumit të pasuruar të Iranit është e vështirë, por është bërë edhe më parë

Shtetet e Bashkuara kanë përvojë në transferimin e uraniumit të pasuruar shumë nga vendet e huaja, por do të përballen me sfida unike në largimin e materialit bërthamor nga Irani, sipas ish-zyrtarëve dhe ekspertëve, siç raportohet nga Wall Street Journal.

Transferimi i materialit bërthamor nga vendi do të përfshinte nxjerrjen e materialit nga objektet bërthamore të shkatërruara nga sulmet me raketa të SHBA-së dhe Izraelit, të cilat inspektorët ndërkombëtarë nuk i kanë vizituar për 10 muaj. Një zhvillim i tillë do të kërkonte gjithashtu një marrëveshje politike mbi destinacionin e saktë të uraniumit të pasuruar të Iranit.

“Probabilisht do të ishte operacioni më kompleks i heqjes së uraniumit në histori,” ka thënë Andrew Weber, hulumtues i lartë në Këshillin për Rrezikun Strategjik dhe ish-punonjës i Pentagonit që ka marrë pjesë në operacione të mëparshme për heqjen e uraniumit. “Ka shumë pasiguri për shkak të sulmeve amerikane të qershorit, kërkesave logjistike, rreziqeve për sigurinë dhe tensioneve në politikën e jashtme,” ka shtuar ai.

Fati i materialit bërthamor të Teheranit është një pikë kyçe në negociatat mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit, të cilat Presidenti Trump ka njoftuar se do të rinisin këtë javë. Megjithatë, Irani nuk e ka konfirmuar publikisht zhvillimin e bisedimeve të mëtejshme. Më 17 prill, Presidenti amerikan ka thënë se Irani kishte pranuar të transferonte rezervat e tij të uraniumit të pasuruar në Shtetet e Bashkuara, një pohim që Irani e hodhi poshtë brenda disa orëve.

Vendi disponon një sasi uraniumi të pasuruar në 60% të mjaftueshëm për të furnizuar rreth 11 armë bërthamore, dhe administrata Trump vazhdon të insistojë për nevojën e heqjes së uraniumit të pasuruar iranian për të penguar Teheranin të zhvillojë një armë bërthamore.

Wall Street Journal raportoi të premten se administrata Trump ishte gati t’i jepte Iranit qasje në rreth 20 miliardë dollarë fonde të huaja të ngrira në këmbim të dorëzimit të rezervave.

Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, besohet se gjysma e uraniumit të pasuruar ndodhet në tunele nën tokë pranë kompleksit bërthamor të Isfahan dhe një pjesë në impiantin e pasurimit të Natanz. Të dyja këto faqe janë dëmtuar rëndë gjatë sulmeve kundër Iranit në qershorin e kaluar.

Teherani kishte forcuar hyrjet në Isfahan dhe Natanz para konfliktit të këtij viti, dhe sulmet e fundit amerikane ose izraelite ndaj Natanz e bënë edhe më të paarritshme hyrjen në këto zona, vërejnë ekspertët.

Përvoja historike

Nëse ky marrëveshje arrihet, nuk do të ishte hera e parë që ndodh, pasi ka një precedent për një marrëveshje të re për heqjen e uraniumit të pasuruar iranian në këmbim të një shpërblimi financiar të konsiderueshëm.

Në kuadër të marrëveshjes bërthamore të vitit 2015, e cila çoi në heqjen e sanksioneve ekonomike ndaj Iranit, më shumë se 11 tonë uranium të pasuruar deri në 20% u dërguan në Rusi.

Kjo marrëveshje e kufizonte Iranin në një rezervë të pak më shumë se 300 kilogramëve uraniumi të pasuruar në 3,67% për 15 vjet. Por marrëveshja filloi të shembet pas daljes së Trump nga ajo marrëveshje në vitin 2018.

Para sulmeve të qershorit, Irani dispononte 441 kilogramë uranium të pasuruar në 60% dhe rreth 200 kilogramë uranium të pasuruar në 20%, sipas AIEA. Ky material mund të pasurohej deri në 90%, duke arritur pastërtinë e nevojshme për prodhimin e armëve bërthamore, brenda disa javësh.

Aktualisht, Irani nuk po pasuron uranium dhe besohet se kapaciteti i tij për ta bërë këtë është dëmtuar rëndë nga sulmet e qershorit. Sipas burimeve të afërta me negociatat, Teherani ka ofruar të hollojë uraniumin e tij të pasuruar në 60%, duke e ulur atë në një nivel jo më të lartë se 20%. Ky propozim mund të zbutë disa shqetësime të Shteteve të Bashkuara dhe mund të justifikohet nga Irani si një masë për të ruajtur materialin për qëllime civile.

Por për të parandaluar përfundimisht mundësinë që Irani të zhvillojë armë bërthamore, thonë ekspertët, do të ishte e nevojshme të dërgohej jashtë Irani uraniumi i pasuruar në 60%, dhe ndoshta edhe uraniumi i pasuruar në 20%.

“Ky material duhet të largohet nga Irani,” ka thënë Richard Nephew, ish-negociator i çështjes bërthamore me Iranin gjatë administratave të Obamës dhe Biden.

Shembulli i Bashkimit Sovjetik

Shtetet e Bashkuara mund të mbështeten në një përvojë të konsiderueshme nëse arrihet një marrëveshje për heqjen e uraniumit të pasuruar, përvojë e fituar kryesisht kur Uashingtoni kërkoi të mbrohej nga rreziku i përhapjes bërthamore pas rënies së Bashkimit Sovjetik.

Në vitin 1994, gjatë një operacioni sekret të quajtur Projekti Sapphire, Shtetet e Bashkuara morën 600 kilogramë uranium të pasuruar në 90% nga një impiant në Kazakistan. Një ekip amerikan kaloi më shumë se një muaj në vend, ku e rikonfeksionuan materialin në më shumë se 440 kontejnerë të veçantë, të cilët më pas u ngarkuan në dy aeroplanë të mëdhenj transportues C-5.

Aeroplanët u mbushën me karburant gjatë fluturimit për tre herë, që ngarkesa bërthamore të mos bënte ndalesa në aeroporte të huaja para se të arrinte në bazën ajrore të Dover, në Delaware. Këto ishin fluturimet më të gjata që një C-5 ka bërë ndonjëherë.

Pas uljes së aeroplanëve, materiali bërthamor u transportua me kamionë anonimë në Laboratorin Kombëtar Oak Ridge në Tenesi, ku u përziej për t’u përdorur në reaktorët bërthamorë amerikanë.

Programi amerikan i ekstraktimit të uraniumit

Bazuar në këtë dhe operacione të tjera heqjeje të materialeve bërthamore nëpër botë, Departamenti i Energjisë i Shteteve të Bashkuara dhe laboratorët e tij bërthamorë kanë krijuar një “program paketimi në lëvizje”. Si pjesë e këtij programi, ekspertë bërthamorë amerikanë dhe pajisje laboratorike, si aparate me rreze X, pesha dhe dollapë për trajtimin e materialeve të rrezikshme, mund të dërgohen jashtë vendit për të hequr plutonium ose uranium të pasuruar.

Nëse Shtetet e Bashkuara do të dërgonin specialistët e tyre në Iran, ekspertët e AIEA mund të ftohen për të konfirmuar sasinë dhe nivelet e pasurimit të uraniumit që do të hiqen.

“Do të ishte një operacion shumë i vështirë që do të kërkonte javë,” ka thënë Sco Recker, i cili ka drejtuar më parë Zyrën për Eliminimin e Materialeve Bërthamore në Departamentin e Energjisë dhe tani punon në Nuclear Threat Initiative, një organizatë jo-fitimprurëse për sigurinë.

Për shkak se uraniumi i pasuruar i Iranit është ruajtur në formë gazore në bombola të rënda, ka thënë Recker, ekspertët duhet të vlerësojnë nëse mund të transportohet në mënyrë të sigurt në këtë formë apo duhet të konvertohet së pari në pluhur oksidi.

Probleme të tjera do të lindnin nëse disa nga cilindrat e uraniumit të pasuruar të varrosur do të dëmtoheshin. Ky punë mund të bëhet në distancë duke përdorur pajisje speciale, përfshirë robotë, që mund të verifikojnë praninë e materialeve të rrezikshme dhe ndoshta dëmtimin e tyre, ka thënë David Albright, ish-inspektor armësh dhe drejtor i Institutit për Shkencën dhe Sigurinë Ndërkombëtare.

“Ka mundësi që të ketë vështirësi teknike me materialin vetë,” ka theksuar Recker. “Por teknikisht mund të menaxhohen. Dhe një herë që të merret një format