Kanceri i zorrës së trashë në rritje tek të rinjtë - hulumtimet tregojnë fajtorin kryesor!

Nga Devi Sridhar. TheGuardian

Më parë, plakja shihej si pjesë e jetes: diçka që prekte kryesisht njerëzit mbi moshën 60 ose 70 vjeç. Por, megjithëse është ende e vërtetë që shumica e diagnozave të reja të kancerit prekin personat mbi 70 vjeç, modeli po ndryshon në mënyra delikate. Disa kancere gjenden gjithnjë e më shumë tek të rinjtë.

Për shembull kanceri kolorektal (të zorrës së trashë): ndërsa normat kanë rënë tek ata mbi 60 vjeç, të dhënat tregojnë një rritje të ndjeshme në shumë vende të zhvilluara tek njerëzit nën 50 vjeç, në atë që quhet sëmundje me fillim të hershëm.

Kjo nuk është vetëm për shkak të shqyrtimit më të gjerë ose diagnozës më të mirë, dhe nuk gjendet vetëm në një vend ose komunitet të caktuar. Rritja është reale dhe globale, nga afërsisht 94,700 raste në vitin 1990 në 225,736 në vitin 2019. Një studim në të gjithë Evropën zbuloi se për ata të moshës 20-29 vjeç , incidenca u rrit me 7.9% në vit midis viteve 2004 dhe 2016, me normat që u rritën me 4.9% tek ata të moshës 30-39 vjeç dhe 1.6% në grupin 40-49 vjeç në afërsisht të njëjtën periudhë. Jo vetëm që kanceri i zorrës së trashë po rritet në çdo grupmoshë nën 50 vjeç, por shkalla e rritjes është më e larta në grupin më të ri. Modelimi sugjeron që kanceri kolorektal me fillim të hershëm mund të dyfishohet çdo 15 vjet në Australi, Kanada, Mbretërinë e Bashkuar dhe SHBA.

Në Angli, programi i shqyrtimit të kancerit të zorrës së trashë i NHS-së mbulon njerëzit e moshës 50-74 vjeç duke i ftuar ata për një shqyrtim falas çdo dy vjet. Megjithatë, kjo grupmoshë përjashton të rinjtë, të cilët zakonisht diagnostikohen vetëm në një fazë të vonë kur kanceri është përhapur dhe ata janë simptomatikë.

Çfarë po e shkakton rritjen tek të rinjtë?

Mund të përjashtojmë gjenetikën: vlerësohet se 75% e rasteve janë tek njerëz pa histori të mëparshme familjare ose predispozitë gjenetike të njohur. Shkencëtarët kanë filluar të shqyrtojnë faktorët mjedisorë të lidhur me rritjen e kancerit të zorrës së trashë që nga vitet 1960, me çdo brez që ka më shumë gjasa të preket nga kanceri sesa ai i mëparshmi.

Një faktor vazhdon të shfaqet si një fajtor kryesor: ushqimet ultra të përpunuara, me një përmbledhje të vitit 2025 në Nature Reviews Endocrinology që thekson lidhjet. Këto ushqime, të përcaktuara përafërsisht si ushqime të paketuara në fabrikë, vakte të gatshme, drithëra me sheqer, pije të buta, mishra të përpunuar dhe shumë ushqime të shpejta, tani përbëjnë më shumë se gjysmën e dietës mesatare në vende si Mbretëria e Bashkuar dhe SHBA-ja.

Provat po shtohen: një studim i madh i botuar në British Medical Journal shqyrtoi tre grupe të mëdha studimesh në SHBA për të shqyrtuar lidhjen e ushqimeve ultra të përpunuara me rrezikun e kancerit kolorektal. Një nga këto grupe studimesh përfshinte më shumë se 46,000 burra, të ndjekur nga 24 deri në 28 vjet. Krahasuar me grupin që konsumonte më pak ushqime ultra të përpunuara, rreziku i atyre që konsumonin më shumë për të zhvilluar kancer kolorektal - madje duke marrë parasysh edhe ushqyerjen dhe peshën - ishte 29% më i lartë. Autorët arrijnë në përfundimin se nevojiten studime të mëtejshme për të kuptuar mekanizmat fiziologjikë se si saktësisht ushqimet ultra të përpunuara kontribuojnë në zhvillimin e kancerit.

Ajo që është interesante është se, ndërsa shumica e hulumtimeve i kanë lidhur ushqimet ultra të përpunuara me rritjen e obezitetit, i cili është një faktor kryesor rreziku për shumë lloje kanceri, studimi i mësipërm tregon rritjen e kancerit kolorektal tek ata me peshë normale. A mund të jetë që ushqimet ultra të përpunuara mund të jenë kancerogjene pavarësisht nga indeksi i masës trupore (BMI) i dikujt? Me fjalë të tjera, a janë këto ushqime të dëmshme për shëndetin tuaj edhe nëse keni një stil jetese aktiv dhe jeni në një gamë të shëndetshme peshe?

Dietat e pasura me ushqime ultra të përpunuara janë lidhur me ndërprerje në sinjalizimin e insulinës, inflamacion kronik të shkallës së ulët dhe ndryshime në mikrobiomën e zorrëve, të cilat janë të gjitha mekanizma të implikuar në zhvillimin e kancerit. Ajo që hamë ndikon në mënyrën se si rriten qelizat tona, si funksionon sistemi ynë imunitar dhe si sillen bakteret e zorrëve - të cilat ndihmojnë në rregullimin e inflamacionit dhe imunitetit. Studimet mbi kafshët kanë treguar se emulsifikuesit , aditivët dhe ëmbëlsuesit artificialë që gjenden zakonisht në ushqimet ultra të përpunuara nxisin inflamacionin e zorrëve dhe rritjen e tumorit. Ndërkohë, mungesa e fibrave dhe fitokimikateve mbrojtëse (komponime që nxisin shëndetin dhe gjenden në bimë) në këto ushqime mund të ndryshojë mikrobiomën e zorrëve të nevojshme që trupi të funksionojë në mënyrë optimale.

U deshën dekada, por tani e pranojmë që duhani shkakton kancer të mushkërive dhe se alkooli rrit rrezikun e kancerit të gjirit dhe të mëlçisë. Dekada e ardhshme mund të shohë përfshirjen e ushqimeve ultra të përpunuara si një faktor kyç rreziku për kancerin kolorektal, veçanërisht tek të rriturit e rinj. Nuk po e shkruaj këtë për t'ju trembur. Më tepër është për të reflektuar mbi hulumtimet e fundit nga studime rigoroze dhe afatgjata. Ajo që hamë ka më shumë rëndësi nga sa mund të mendoni.

Nëse pirja e duhanit ishte shkaktari kryesor i kancerit i shekullit të 20-të, ngrënia e ushqimeve ultra të përpunuara mund të jetë homologu i saj i shekullit të 21-të. Shkenca nuk është ende e vendosur, por po zhvillohet me shpejtësi. Është thënë shpesh se ushqimi është ilaç. Dhe, ndërsa po mësojmë gjithnjë e më shumë, ushqimi është parandalim. Në këtë drejtim, një studim i vitit 2025 zbuloi se ngrënia e rregullt e kosit mund të zvogëlojë rrezikun e zhvillimit të kancerit të zorrës së trashë, një nëngrup i kancerit kolorektal. Pra, nëse ka një mësim nga leximi i kësaj: hani më shumë kos dhe më pak ushqime ultra të përpunuara.

Prof. Devi Sridhar është kryetare e shëndetit publik global në Universitetin e Edinburgut.