13 vite eksperimente dhe një zbulim që ‘rrëzoi’ gjithçka që besonin shkencëtarët

Një eksperiment i pazakontë në SHBA, i nisur në fund të viteve 1940, synonte të zbulonte nëse ishte e mundur të krijohej një qen më inteligjent se të tjerët përmes përzgjedhjes gjenetike. Por, siç shkruan BBC në një artikull mbi këtë projekt, studimi përfundoi duke vënë në pikëpyetje idenë se gjenet mund të përcaktojnë të vetme inteligjencën dhe sjelljen, duke ndihmuar edhe në rrëzimin e teorive të eugjenikës.

Një projekt gjigant për të krijuar qenin “ideal”

Në fund të viteve 1940, pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, shkenca në SHBA po përjetonte një periudhë zhvillimi të shpejtë. Projektet kërkimore financoheshin me shuma të mëdha, ndërsa studiuesit kishin mundësi të eksploronin ide të reja.

Një prej tyre ishte edhe projekti i njohur si “Shkolla e Qenve”, i zhvilluar në një fermë në shtetin e Mainit.

Për këtë studim u vunë në dispozicion 632 mijë dollarë, një shumë që sot do të vlente afro 9 milionë dollarë.

Për rreth 13 vjet, studiuesit ndoqën zhvillimin e më shumë se 500 këlyshëve të racave të ndryshme, mes tyre cocker spaniel, beagle, qen shetland, basenji dhe fox terrier me qime të ashpra.

Që nga lindja, çdo këlysh vëzhgohej me kujdes. Studiuesit regjistronin reagimet e para ndaj zhurmave, përpjekjet për të ngrënë ushqim të fortë, lojërat me këlyshët e tjerë dhe lëvizjet e para të bishtit.

Kur mbushnin pesë javë, këlyshët nisnin një seri testesh për të vlerësuar inteligjencën, sjelljen, reagimin emocional, dominancën dhe aftësinë për t’u trajnuar.

“Sa herë që lindnin këlyshë të rinj, e dija që më duhej të ndiqja zhvillimin e tyre çdo ditë për 12 muajt e ardhshëm”, shkruante në vitin 1985 John Fuller, një nga studiuesit kryesorë të projektit.

Synimi ishte t’u jepej përgjigje disa pyetjeve: A janë disa raca më inteligjente se të tjerat? A përcaktohet personaliteti nga gjenetika? Sa ndikojnë kujdesi prindëror dhe përvojat e hershme në zhvillimin e një qeni? Dhe, mbi të gjitha, a mund të krijohej një “qen superinteligjent” përmes përzgjedhjes gjenetike?

Nga ideja e “super qenit” te debati mbi eugjenikën

Pas Luftës së Dytë Botërore, eugjenika, teoria sipas së cilës përzgjedhja gjenetike mund të krijonte njerëz me cilësi të supozuara superiore, ishte diskredituar për shkak të lidhjes së saj me mizoritë e kryera nga nazistët gjatë Holokaustit.

Megjithatë, disa akademikë vazhdonin të besonin se gjenetika ishte faktori kryesor që përcaktonte sjelljen njerëzore dhe se përmes përzgjedhjes së kujdesshme mund të krijohej një lloj njeriu më i aftë.

Mes tyre ishte Alan Gregg, në atë kohë drejtor i Divizionit të Shkencave Mjekësore në Fondacionin Rockefeller, i cili administronte fondet private për kërkime shkencore.

Gregg kërkonte të kuptonte shkaqet e sjelljeve që konsideroheshin të padëshirueshme, si kriminaliteti dhe paqëndrueshmëria emocionale. Ai besonte se këto tipare mund të shpjegoheshin kryesisht përmes trashëgimisë gjenetike.

Për të, investimi në studimin e gjenetikës mund të sillte më shumë përfitime sesa shpenzimet për arsimimin.

Në këtë kontekst, ai mbështeti një ide të pazakontë: nëse shkencëtarët do të arrinin të krijonin një qen jashtëzakonisht inteligjent, kjo do të ndihmonte në testimin e pretendimit se inteligjenca përcaktohet kryesisht nga gjenet.

Qentë ishin veçanërisht të përshtatshëm për këtë studim, pasi racat e tyre ndryshojnë shumë në pamje, madhësi dhe sjellje. Studiuesit shpresonin se këto dallime do t’i ndihmonin të kuptonin më mirë lidhjen mes trashëgimisë gjenetike dhe aftësive mendore.

Projekti u drejtua nga fiziologu John Fuller dhe studiuesi i sjelljes së kafshëve John Paul Scott.

Megjithatë, rezultatet nuk përputheshin me pritshmëritë e financuesve.

Asnjë racë nuk ishte më inteligjente në çdo drejtim

Për të matur aftësitë e këlyshëve, studiuesit përdorën teste të ndryshme. Në disa prej tyre, qentë duhej të gjenin ushqimin nëpër labirinte, ndërsa në të tjera përballeshin vazhdimisht me të njëjtin problem, në mënyrë që të vlerësohej sa shpejt mësonin.

Rezultatet treguan se disa raca performonin më mirë në teste të caktuara, por asnjëra nuk ishte më e aftë në të gjitha fushat.

Me fjalë të tjera, nuk kishte prova që një racë mund të konsiderohej përgjithësisht më inteligjente se të tjerat.

Studiuesit vunë re edhe dallime në temperament. Fox terrierët shfaqnin prirje më të madhe drejt sjelljeve agresive, gjë që lidhej edhe me faktin se ishin edukuar për gjueti. Megjithatë, sjellja e tyre ndryshonte në varësi të situatës.

Një qen mund të ishte i frikësuar në një rrethanë dhe i sigurt në një tjetër. Basenjit, për shembull, u trembeshin situatave të panjohura, por nuk shfaqnin të njëjtën frikë ndaj qenve të tjerë.

Këto rezultate i çuan Scott dhe Fuller në përfundimin se nuk ekzistonte një kombinim ideal i të gjitha tipareve, i cili mund të krijohej thjesht përmes përzgjedhjes gjenetike.

Ata e lidhën këtë përfundim edhe me njerëzit. Shoqëria ka nevojë për individë me aftësi dhe karakteristika të ndryshme, pasi secili mund të luajë një rol të veçantë.

Për shembull, një individ i guximshëm mund të përballet drejtpërdrejt me rrezikun, ndërsa një tjetër më i kujdesshëm mund ta dallojë rrezikun më herët dhe të paralajmërojë të tjerët.

Për këtë arsye, studiuesit arritën në përfundimin se ideali i një individi që zotëron të gjitha cilësitë më të mira nuk ishte zgjidhja. Ajo që kishte rëndësi ishte një shoqëri e zhvilluar, ku individët plotësonin njëri-tjetrin.

Si ndikojnë përvojat e para në jetën e një qeni?

Me kalimin e kohës, interesi i studiuesve u zhvendos nga krijimi i një qeni jashtëzakonisht inteligjent te një pyetje tjetër: sa ndikojnë përvojat e hershme në sjelljen e një qeni kur rritet?

Në atë periudhë, teoritë mbi zhvillimin e fëmijëve dhe lidhjen emocionale mes fëmijës dhe kujdestarit po fitonin vëmendje të madhe. Scott dhe Fuller vendosën të shqyrtonin nëse përvoja të ngjashme mund të ndikonin edhe te qentë.

Për këtë qëllim, ata kryen eksperimente që sot do të konsideroheshin tepër të ashpra nga pikëpamja etike.

Disa këlyshë u rritën të izoluar në fusha të mëdha të rrethuara me gardhe rreth 2.4 metra të larta. Ushqimi dhe uji u dërgoheshin pa pasur kontakt me njerëzit ose qentë e tjerë.

Studiuesit ndryshuan kohëzgjatjen e izolimit për të kuptuar se si mungesa e ndërveprimit ndikonte në zhvillimin e tyre.

Rezultatet treguan se ekzistonte një periudhë veçanërisht e rëndësishme, nga java e katërt deri në javën e 12-të të jetës.

Nëse gjatë kësaj kohe këlyshët kishin kontakt me njerëzit ose qentë e tjerë, ata mund të socializoheshin normalisht, edhe nëse më parë kishin qenë të izoluar.

Por, nëse kjo periudhë kalonte pa krijuar lidhje me të tjerët, socializimi bëhej shumë më i vështirë.

Sipas Scott, këlyshët që nuk kishin pasur kontakt me njerëzit mund të shfaqnin sjellje të ngjashme me ato të kafshëve të egra kur mbushnin 14 ose 15 javë. Këto rezultate treguan se gjenetika nuk ishte faktori i vetëm që ndikonte në sjelljen e një qeni. Përvojat e hershme dhe kontakti me mjedisin kishin gjithashtu rëndësi të madhe.

Megjithatë, eksperimentet patën pasoja të rënda për kafshët. Këlyshët që nuk arritën të socializoheshin dhe u bënë të vështirë për t’u zbutur u eutanazuan, një praktikë që sot do të ngjallte kundërshtime të forta etike.

Fundi i projektit dhe ndikimi në shkencë

Rreth vitit 1958, studimi filloi të mbyllej. Fondacioni Rockefeller nuk pranoi ta financonte më tej projektin, pasi u bë e qartë se kërkimi nuk do të prodhonte qenin superinteligjent që ishte synuar në fillim.

Qentë e mbetur u shpërndanë në laboratorë në SHBA dhe Evropë.

Megjithatë, pavarësisht se nuk arriti objektivin fillestar, projekti i Scott dhe Fuller la gjurmë të rëndësishme në studimin e sjelljes dhe aftësive njohëse të qenve.

Sot, studiuesit e konsiderojnë atë një nga projektet më ambicioze të kryera ndonjëherë në këtë fushë, për shkak të numrit të madh të kafshëve, kohëzgjatjes dhe hollësive me të cilat u regjistrua zhvillimi i tyre.

Clive Wynne, drejtues i Canine Science Collaboratory në Universitetin Shtetëror të Arizonës, thekson se studimi ndihmoi në vendosjen e qenve në qendër të kërkimeve serioze mbi sjelljen dhe njohjen.

Megjithatë, ai vëren se sot eksperimente të tilla nuk do të pranoheshin, veçanërisht për shkak të izolimit të këlyshëve dhe pasojave që ai pati në zhvillimin e tyre.

Ndryshe nga ajo periudhë, studiuesit modernë zakonisht bashkëpunojnë me pronarët e qenve, duke studiuar kafshët e tyre pa i blerë apo izoluar për periudha të gjata.

Një shembull është programi Puppy Kindergarten në Universitetin Duke, në Karolinën e Veriut, ku u testuan dhe u trajnuan 101 këlyshë për të përcaktuar se cilët kishin më shumë gjasa të bëheshin qen udhërrëfyes për personat me dëmtime në shikim.

Studimi evidentoi disa tipare të rëndësishme për suksesin e tyre, mes tyre vetëkontrollin, kujtesën dhe aftësinë për të kuptuar sinjalet shoqërore.

Edhe studiuesit e sotëm mbështesin një nga përfundimet kryesore të Scott dhe Fuller: nuk ka prova që një racë të jetë në mënyrë të padiskutueshme më inteligjente se të gjitha të tjerat.

Në fund, eksperimenti që nisi me synimin për të krijuar qenin e përsosur solli një mësim tjetër: inteligjenca dhe sjellja nuk shpjegohen vetëm nga gjenetika, ndërsa përvojat e hershme mund të ndikojnë thellësisht në mënyrën se si zhvillohet një qen.