Nga Parisi, në Madrid dhe Tiranë: Gjenerata Z në rrugë, pse u revoltuan të rinjtë?

Gjenerata Z në Francë, Spanjë dhe Shqipëri është në rrugë: studio shumë, qëndro i varfër, jeto me prindërit e tu. Pse protestojné të rinjtë

Në Paris, studentët kanë protestuar për arsimin, mungesën e mësuesve, klasat e mbipopulluara dhe infrastrukturë  shkollore.

Në Spanjë, dëbimi i 87-vjeçares Maricarmen Abascal — e cila vdiq më 7 tetor — u bë një pikë referimi për protestat për strehim.

Në Tiranë, studentët iu bashkuan demonstratave më të gjera kundër kostove të arsimit dhe akuzave për korrupsion.

Nuk janë pjesë e një lëvizjeje të vetme dhe protestat nuk po zhvillohen përmes një kauzë të përbashkët. U zhvilluan në Serbi, po përhapen edhe në Itali dhe Greqi. Ato sjellin në fokus sfida të përbashkëta: të rinjtë duan arsim cilësor, punë të denja dhe një jetë të tyren të pavarur nga ana financiare. 

Pse protestojnë francezët

Që nga shtatori, studentët francezë kanë folur për mungesën e mësuesve, klasat e mbipopulluara dhe gjendjen e rëndë në godinat shkollore. Kërkesat e tyre kanë të bëjnë më shumë sesa thjesht me drejtimin e përditshëm të shkollave. Ata ngrenë një çështje që lidhet me barazinë e mundësive: a mund t'i japë arsimi publik çdo nxënësi mjetet për të ecur përpara, pavarësisht se ku jeton ose çfarë mund të përballojë familja e tij?

Shifrat ndihmojnë në shpjegimin e rëndësisë së kësaj pyetjeje.

Në vitin 2025, 25.5 përqind e njerëzve të moshës 15-29 vjeç në Francë ishin në rrezik varfërie ose përjashtimi social, krahasuar me 24.2 përqind në të gjithë BE-në, sipas shifrave të Eurostat.

Në gusht të vitit 2026, papunësia tek të rinjtë nën 25 vjeç ishte 20.6 përqind, kundrejt 8.2 përqind për popullsinë në tërësi. Shkallët përkatëse të BE-së ishin 15.4 përqind dhe 6.1 përqind.

Protestat e harruara: raftet bosh dhe rrugët e bllokuara në Italinë jugore, të injoruara nga media, zbulojnë neglizhencën nga Meloni dhe BE-ja

Këto shifra nuk tregojnë se mungesat në shkolla shkaktojnë papunësi tek të rinjtë. Ato tregojnë se sa i vështirë mbetet kalimi nga arsimi në punë për shumë të rinj dhe pse shkollat ​​me burime të mira kanë më shumë rëndësi në zonat me më pak mundësi.

Strehimi mund ta bëjë këtë tranzicion edhe më të vështirë. Në Paris, një në dy qiramarrës privatë nën moshën 30 vjeç shpenzojnë më shumë se 51 përqind të të ardhurave të tyre për qira. Një tregues i Eurostat tregon gjithashtu se 70 përqind e 20-24-vjeçarëve dhe 25 përqind e 25-29-vjeçarëve ose jetojnë me prindërit e tyre ose janë të lidhur financiarisht me familjen e tyre. 

Franca mori 66 pikë nga 100 të mundshme dhe u rendit e 27-ta nga 182 vende në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit për vitin 2025 të Transparency International . Indeksi mat perceptimet e korrupsionit në sektorin publik, jo numrin e incidenteve të provuara. Ai nuk shpjegon protestat në shkolla, por nënvizon pse transparenca dhe llogaridhënia kanë rëndësi kur shërbimet dhe burimet publike janë në rrezik.

Në Spanjë, strehimi çështje e ditës

Dëbimi i një gruaje të moshuar nga apartamenti në Madrid ku ajo kishte jetuar për dekada të tëra shkaktoi demonstrata në disa qytete spanjolle dhe ngriti çështje për mbrojtje më të forta të qiramarrësve. Rasti i saj nuk ishte një protestë e të rinjve, por i dha përgjigje krizës së strehimit që gjithashtu përcakton nëse të rinjtë mund të largohen nga shtëpia dhe të ndërtojnë një jetë të pavarur.

Në vitin 2025, 67.1 përqind e spanjollëve të moshës 18-34 vjeç jetonin me të paktën një prind, sipas Institutit Kombëtar të Statistikave të Spanjës .

Midis atyre që jetonin me një prind, 28.3 përqind thanë se nuk mund të përballonin qiranë.

Mosha mesatare në të cilën të rinjtë largoheshin nga shtëpia ishte 30.2 vjeç, krahasuar me 26.3 vjeç në të gjithë BE-në, sipas Eurostat.

Çështja e strehimit nuk vepron në mënyrë të izoluar. Në vitin 2025, 27.6 përqind e spanjollëve të moshës 15-29 vjeç ishin në rrezik varfërie ose përjashtimi social, mbi normën e BE-së prej 24.2%.

Në gusht të vitit 2026, papunësia tek të rinjtë nën 25 vjeç ishte 22.7 përqind, më shumë se dyfishi i normës së përgjithshme prej 10 përqind. Kur papunësia është kaq shumë më e lartë tek të rinjtë dhe qiraja është përtej mundësive të shumë njerëzve, vonesa në pavarësi nuk mund të reduktohet në preferencë personale.

Spanja shënoi një rezultat prej 55/100 në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2025, duke u renditur e 49-ta nga 182 vende.

Ky rezultat nuk përcakton një lidhje midis korrupsionit dhe protestave për strehimin. Por kur njerëzit kërkojnë veprime efektive për strehimin, transparenca mbi mënyrën se si merren vendimet - dhe llogaridhënia nëse ato funksionojnë - mbeten pjesë e debatit.

Në Shqipëri, të rinjtë nuk shohin të ardhme

Në tetor, studentët në Tiranë protestuan kundër kostove të arsimit dhe akuzave për korrupsion, duke u bashkuar me një lëvizje më të gjerë antiqeveritare. Pjesëmarrja e tyre e solli arsimin dhe perspektivat e të rinjve në një debat më të gjerë rreth kostove të jetesës, punësimit dhe besimit te institucionet publike.

Shifrat zyrtare të Shqipërisë tregojnë se 19 përqind e popullsisë ishte në rrezik varfërie në vitin 2025, ndërsa 31.2 përqind përjetoi privim të rëndë material dhe social, sipas INSTAT . Të dy masat përshkruajnë aspekte të ndryshme të vështirësive: njëra krahason të ardhurat familjare me pragun kombëtar të varfërisë; tjetra kap pamundësinë e detyruar për të përballuar mallrat dhe aktivitetet bazë.

Të rinjtë përballen gjithashtu me një hyrje të vështirë në tregun e punës. Vlerësimet e Bankës Botërore, të modeluara nga ILO, e vendosin papunësinë e përgjithshme në 10.9 përqind në vitin 2025, duke u rritur në 25.6 përqind midis 15-24-vjeçarëve. Mosha mesatare e vlerësuar e largimit nga familja prindërore duket të jetë 30.9 vjeç, krahasuar me 26.3 në BE, sipas të dhënave të Eurostat. Të gjithë këta tregues përshkruajnë pengesat midis arsimit, punësimit dhe pavarësisë financiare.

Shqipëria siguroi 39/100 pikë dhe u rendit e 91-ta nga 182 vende në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2025. Të dhënat nuk përfshijnë rastet aktuale, por akuzat për korrupsion mbeten pjesë e vetë protestave. Kjo e bën transparencën, llogaridhënien dhe besimin publik më shumë sesa parime abstrakte: ato formësojnë nëse njerëzit besojnë se institucionet u përgjigjen në mënyrë të drejtë shqetësimeve të tyre.

Përtej statistikave, pse të rinjtë janë ngritur në revoltë 

Përtej gjuhës së shifrave qëndrojnë miliona të rinj që përpiqen t’i shndërrojnë ambiciet e tyre në realitet. Pengesat përforcojnë njëra-tjetrën: arsimimi ​​me burime të pamjaftueshme mund të ndikojë negativisht, papunësia mund të vonojë pavarësinë financiare dhe kostot e larta të strehimit mund ta zgjasin varësinë nga familja.

Në mbarë BE-në, çmimet e shtëpive u rritën me 55.4 përqind dhe qiratë me 26.7 përqind midis viteve 2010 dhe 2024, në shumë vende duke tejkaluar rritjen e të ardhurave, sipas Eurofound.

Kjo është arsyeja pse përgjigja nuk mund të kufizohet në një fushë politikash. Kjo do të thotë shkolla të pajisura me staf dhe të mirëmbajtura siç duhet, rrugë nga arsimi në punë të denjë, strehim social dhe më të përballueshëm, ndihmë e synuar me qiranë dhe mbrojtje më të forta për qiramarrësit.

Të rinjtë duhet të kenë gjithashtu një zë domethënës në politikat që formësojnë arsimin, punësimin dhe strehimin e tyre.

Një shtet i fortë mirëqenieje dhe mbrojtje sociale efektive mund të ndihmojë në sigurimin që perspektivat e një të riu të mos përcaktohen vetëm nga të ardhurat familjare ose vendi i lindjes. Nëse një familje me të ardhura të ulëta nuk mund ta mbështesë lëvizjen e një të riu drejt pavarësisë, varësia financiare mund të kalojë nga një brez në tjetrin. Përballimi i këtij cikli është pjesë e ndërtimit të drejtësisë sociale dhe shoqërive në të cilat të rinjtë mund të planifikojnë një të ardhme me besim më të madh.

E ardhmja do të tregojë nëse protestat e sotme çojnë në politika të qëndrueshme. Testi mbetet nëse të rinjtë mund të studiojnë, të gjejnë punë të mirë dhe të përballojnë një shtëpi pa pasur nevojë që perspektivat e tyre të përcaktohen nga rrethanat në të cilat kanë lindur.